| România Rumunia |
|||||
|
|||||
| Hymn: Deşteaptă-te, Române! | |||||
 |
|||||
| Konstytucja | Konstytucja Rumunii | ||||
| Język urzędowy | rumuński | ||||
| Język używany | rumuński, węgierski | ||||
| Stolica | Bukareszt | ||||
| Ustrój polityczny | republika parlamentarna | ||||
| Typ państwa | demokracja | ||||
| Głowa państwa | prezydent Traian Băsescu | ||||
| Szef rządu | premier Emil Boc |
||||
| Powierzchnia • całkowita • wody śródlądowe |
78. na świecie 238 391 km² 3% |
||||
| Liczba ludności (2008) • całkowita • gęstość zaludnienia |
51. na świecie 22 245 000 ▲ 91 osób/km² |
||||
| PKB (2008) • całkowite • na osobę |
214 mld USD▲ 10002 USD▲ |
||||
| Jednostka monetarna | 1 lej = 100 bani (RON) | ||||
| Niepodległość | od Imperium Osmańskiego 9 maja 1877 |
||||
| Religia dominująca | prawosławie | ||||
| Strefa czasowa | UTC +2 – zima UTC +3 – lato |
||||
| Kod ISO 3166 | RO | ||||
| Domena internetowa | .ro, .eu | ||||
| Kod samochodowy | RO | ||||
| Kod telefoniczny | +40 | ||||
 |
|||||
| 1 Ostatnie dane szacunkowe Rumuńskiego Narodowegp Instytutu Statystyki (Institutul National de Statistica) na 1 lipca 2005 roku [3] (ro), natomiast Międzynarodowy Fundusz Walutowy (International Monetary Fund) szacuje liczbę mieszkańców Rumunii w 2007 roku na ok. 21 564 tys. [4](en), CIA The World Factbook szacuje liczbę mieszkańców na lipiec 2008 roku na ok. 22 245 tys. [5](en), World Gazetteer szacuje liczbę mieszkańców w 2008 roku na ok. 21 503 tys. [6](en) | |||||
Rumunia (rum. România, IPA: /ro.mɨ'ni.a/) – kraj w południowo-wschodniej części Europy. Graniczy z Węgrami i Serbią na zachodzie, Bułgarią na południu wzdłuż Dunaju, oraz Ukrainą i Republiką Mołdawii na północy. Kraj ma także dostęp do Morza Czarnego. Bukareszt (rum. Bucureşti, IPA: /bu.ku'reʃtʲ/) jest stolicą i największym miastem Rumunii.
Od 29 marca 2004 roku Rumunia jest członkiem NATO, a od 1 stycznia 2007 także Unii Europejskiej. Po przyjęciu do organizacji, Rumunia stała się siódmym według liczby ludności krajem wspólnoty.
Spis treści |
edytuj Geografia
Zobacz więcej w osobnym artykule: geografia Rumunii.Znaczna część granicy rumuńsko-bułgarskiej i rumuńsko-serbskiej opiera się na Dunaju. Dopływ tej rzeki, Prut, tworzy granicę z Mołdawią. Dunaj wpływa do Morza Czarnego tworząc deltę, którą uznano Światowym Rezerwatem Biosfery.
Ponieważ znaczne odcinki rumuńskich granic opierają się na rzekach, często meandrujących, a także ponieważ delta Dunaju stale powiększa się o 2-5 metrów rocznie, powierzchnia Rumunii nieco wzrosła w ostatnich dekadach. Obecnie powierzchnia kraju wynosi 238 291 km², podczas gdy w roku 1969 wynosiła około 237 500 km².
Karpaty stanowią dominującą formę krajobrazu w środkowej Rumunii i otaczają Wyżynę Transylwańską. W czterech najwyższych masywach górskich: Retezat 2509 m n.p.m., Paringu 2518 m n.p.m., Fagaras 2544 m n.p.m. i Bucegi 2507 m n.p.m. położonych w Karpatach Południowych oraz Górach Kelimeńskich i Rodniańskich w Karpatach Wschodnich liczne szczyty przekraczają wysokość 2000 metrów. Znaczna wysokość gór sprawia że posiadają one cechy rzeźby wysokogórskiej (niewielkie kotły polodowcowe, polodowcowe jeziora górskie, ściany skalne) przypominające wyglądem Tatry Zachodnie a w środkowej części Gór Fagaskich rzeźbę wybitnie wysokogórską z nagimi ścianami skalnymi przypominającymi Tatry Wysokie. Najwyższym jest Moldoveanu 2544 m n.p.m. Na południu, Karpaty przechodzą w łagodne wzgórza, a następnie w Równinę Bărăgan.
Trzy najwyższe szczyty Rumunii to:
| Nazwa | Wysokość | Pasmo | |
|---|---|---|---|
| 1 | Moldoveanu | 2544 m | Góry Făgăraş |
| 2 | Negoiu | 2535 m | Góry Făgăraş |
| 3 | Viştea Mare | 2527 m | Góry Făgăraş |
W Karpatach Rumuńskich znajduję się ciekawostka geologiczna, góra zbudowana z soli w miejscowości Slanic gdzie utworzono uzdrowisko wykorzystujące miejscową solankę.
edytuj Historia Rumunii
Zobacz więcej w osobnym artykule: Historia Rumunii.edytuj Czasy przedpaństwowe
W 106 roku n.e. ziemie obecnej Rumunii zamieszkane m.in. przez Daków włączone zostały w obręb Imperium Rzymskiego. Wprawdzie już po niecałym wieku garnizony rzymskie i mieszkańcy zostają ewakuowani za Dunaj (czyli do dzisiejszej Bułgarii, jednak bliskość Italii wpłynęła na romanizację tych terenów. W średniowieczu, wyniku działalności Cyryla i Metodego zostaje zaszczepione tu chrześcijaństwo w obrządku wchodnim. Poszczególne ziemie dzisiejszej Rumunii były odrębnymi bytami politycznymi, najczęściej podporządkowanymi różnym mocarstwom ościennym. Transylwania została przyłączona do węgierskiego królestwa Stefana I Świętego. Węgrzy sprowadzili tam niemieckich osadników z rejonu Nadrenii w celu zabezpieczenia granicy oraz zapewnienia krajowi cywilizacyjnego rozwoju. W 1541 w wyniku rozbioru Węgier, Siedmiogród został niezależnym księstwem pod zwierzchnictwem Turków. To stąd wywodzi się polski król Stefan Batory. W latach 1668-1918 Transylwania wróciła do Węgier jako jedna z części imperium Habsburgów (od 1867 podległym Zalitawii). W XIV wieku w Karpatach powstały księstwa wołoskie i mołdawskie, które w XVI wieku stały się zależne od Imperium Osmańskiego. W 1859 Aleksander Jan Cuza został wybrany księciem wołoskim, od 1862 również mołdawskim, co doprowadziło do unii obu prowincji. W 1864 przeprowadził on niekorzystną dla warstw posiadających reformę agrarną, co było przyczyną buntu i wygnania księcia 22 lutego 1867. Nowym władcą został ks. Karol Hohenzollern-Sigmaringen.
edytuj Powstanie Rumunii
Zobacz więcej w osobnym artykule: Królestwo Rumunii.
Rumunia powstała na wskutek unii personalnej a następnie zjednoczenia Hospodarstwa Wołoskiego i Mołdawskiego po wojnie rosyjsko-tureckiej 1877-1878 i w 1881 została ogłoszona królestwem. Pozostawała w bliskich związkach z Rosją, decydując się jednak na zamianę cyrylicy na alfabet łaciński. Z powodu tego przymierza stanęła w 1916 w I wojnie światowej po stronie Ententy. 1 grudnia 1918 proklamowano powstanie zjednoczonej Rumunii, która przejęła z rąk węgierskich Siedmiogród, Banat oraz Bukowinę, co zostało następnie usankcjonowane traktatem w Trianon. Ponadto, korzystając z porewolucyjnego chaosu, Rumunia zaanektowała była rosyjską Besarabię (bez części lewobrzeżnej). Z tego też powodu nie nawiązała stosunków dyplomatycznych z ZSRR. W okresie międzywojennym Rumunię łączył antyradziecki sojusz wojskowy z Polską. Ze względów kulturowych Rumunia pozostawała też w bliskich związkach z Francją. Działała także w tzw. małej entencie wraz z Czechosłowacją i Jugosławią. W 1934 przyłączyła się do tzw. ententy bałkańskiej.
edytuj II wojna światowa
Zobacz więcej w osobnym artykule: Rumunia podczas II wojny światowej.W 1939 związana z Polską sojuszem wojskowym Rumunia, mimo nacisków Niemiec, wyraziła zgodę na przejście przez jej terytorium polskich oficerów oraz rządu polskiego do Jugosławii. Wkrótce ZSRR (w zgodzie z paktem Ribbentrop-Mołotow) wymusił na Rumunii zrzeczenie się północnej Bukowiny i Besarabii. Podobnie próbowali postąpić Węgrzy, jednak Niemcy nie zgodzili się na oddanie im całego Siedmiogrodu. Nastąpił tzw. II arbitraż wiedeński (wyjaśnić). W 1940 z inspiracji Niemiec w Rumunii doszedł do władzy faszystowski przywódca, generał Ion Antonescu, który był częściowo popierany przez Legion Archanioła Michała (patrona Rumunii). Król Michał I pozostał na tronie, tracąc jednak realną władzę. Rumunia wzięła udział w wojnie Niemiec z ZSRR, dzięki czemu odzyskała Besarabię i Bukowinę, ustanawiając ponadto swoją strefę okupacyjną sięgającą Bohu (tzw. Transnistria). Okupacja rumuńska na Ukrainie okazała się okrutniejsza od niemieckiej. Żołnierze rumuńscy walczyli m.in. w tzw. kotle stalingradzkim. W 1944 Antonescu został obalony przez króla Michała I, który przyłączył Rumunię do aliantów i zezwolił Armii Czerwonej na przejście przez terytorium kraju w celu dalszej walki z Niemcami.
edytuj Okres powojenny
W traktacie paryskim z 1947 ustalone zostały współczesne granice Rumunii. Poza Besarabią i północną Bukowiną włączoną do ZSRR straciła ona (oddaną już wcześniej) na rzecz Bułgarii południową Dobrudżę, zachowując jednak zabrany Węgrom Siedmiogród. Wzrastające wpływy radzieckie doprowadziły w 1947 r. do detronizacji Michała I (zmuszono go do abdykacji) oraz powołania Rumuńskiej Republiki Ludowej z Georghe Georghiu-Dej na czele. W 1965 do władzy doszedł Nicolae Ceauşescu (po tajemniczej śmierci przebywającego w ZSRR G. Georghiu-Deja), który niemal natychmiast po dojściu do władzy ogłosił, że w Rumunii socjalizm został już właśnie zbudowany i kraj wchodzi na nowy etap – budowy komunizmu, pod nową nazwą – Socjalistyczna Republika Rumunii. Ten propagandowy zabieg nie spodobał się w Moskwie, która zazdrośnie strzegła swych praw do stosowania symboliki i nomenklatury socjalistyczno-komunistycznej. W dodatku w 1968, mimo nacisków ze strony ZSRR, Rumunia nie wzięła udziału w interwencji wojsk Układu Warszawskiego w Czechosłowacji (wkrótce zaś Ceauşescu faktycznie zawiesił udział kraju w strukturach wojskowych Układu), co wpłynęło korzystnie na ogląd Rumunii przez kraje zachodnie. Licząc na to, że kraj ten zmierzać będzie do wyzwolenia się spod kurateli ZSRR w kierunku przynajmniej zbliżonym do tego, którym szedł Tito w sąsiedniej Jugosławii, przyjęto Rumunię do Banku Światowego i Międzynarodowego Funduszu Walutowego. Rumunii udzielono w tym czasie licznych kredytów i funduszy pomocowych, część z nich jako formę rekompensaty za emigrujących z Rumunii do Izraela Żydów oraz wyjeżdżających do Niemiec Sasów Siedmiogrodzkich. Pojawiły się także inwestycje, np. z bliskiej Rumunom z racji pokrewieństwa językowego Francji (np. Renault zbudował w 1968 w Colibaşi koło Piteşti fabrykę Dacia). W miarę upływu czasu, kiedy okazało się, że środki uzyskane na Zachodzie przeznaczane są nie na rzeczywisty rozwój kraju, ale na wzmacnianie reżimu Ceauşescu, na budowę pałaców i innych symboli wielkości dyktatora – Rumunia pogrążała się powoli w kompletnej izolacji. Reżim Ceauşescu był przy tym wyjątkowo okrutny, nawet w porównaniu z radzieckim i enerdowskim.
Przez cały ten okres dużą rolę odgrywała tajna policja komunistyczna – Securitate, największa służba bezpieczeństwa w krajach Układu Warszawskiego.
W grudniu 1989 Ceauşescu – dyktator porównywany przez opozycjonistów do transylwańskiego Draculi został obalony w wyniku krwawej rewolucji i – po krótkiej "rozprawie", z wyroku samozwańczego marionetkowego sądu wojskowego skleconego naprędce z oficerów, którzy wypowiedzieli lojalność jego reżimowi – rozstrzelany wraz z żoną. Do władzy doszli przedstawiciele umiarkowanego skrzydła partii komunistycznej, a w 1996 demokraci. W 2004 Rumunia wstąpiła do NATO, natomiast w 2007 wstąpiła do Unii Europejskiej.
edytuj Ustrój polityczny
Zobacz więcej w osobnym artykule: ustrój polityczny Rumunii.
Rumunia jest demokracją o systemie parlamentarno-gabinetowym. Władza ustawodawcza koncentruje się w dwuizbowym parlamencie: Izbie Deputowanych (Camera Deputaţilor) liczącej 332 członków oraz Senacie (Senate) ze 143 deputowanymi. Obie izby wybierane są co 4 lata w wyborach tajnych, równych, bezpośrednich i proporcjonalnych. Wg konstytucji w parlamencie mają zagwarantowane miejsce przedstawiciele mniejszości narodowych (m.in. Polacy). Wynika to z faktu, iż przez szereg lat prawa innych narodowości w Rumunii były łamane, stąd chęć państwa do zagwarantowania im autentycznego uprawnienia w życiu społecznym i politycznym.
Na czele władzy wykonawczej stoi prezydent wybierany w wyborach bezpośrednich co 5 lat (do 2004 roku co cztery), będący najwyższym reprezentantem państwa, mianującym ambasadorów, szefem armii – nie sprawuje on jednak rzeczywistej władzy, która koncentruje się w rękach szefa rządu. Obecnie władza w Rumunii znajduje się w rękach wielkiej koalicji, która tworza dwie największe partie w kraju: prawicowa Partia Demokratyczno-Ludowa (PD-L) oraz postkomunistyczna Partia Socjaldemokratyczna (PSD). Szefem rządu jest Emil Boc z PD-L, funkcję prezydenta sprawuje Traian Băsescu. W opozycji pozostaje Narodowa Partia Liberalna (PNL), której przewodzi były premier Călin Popescu-Tăriceanu oraz Węgierska Unia Demokratyczna w Rumunii. Znacząca jest też rola w polityce Partii Wielkiej Rumunii (Partidul România Mare) z Vadimem Tudorem na czele. Reprezentuje on skrajnie nacjonalistyczne poglądy lecz obecnie nie wchodzi w skład parlamentu.
edytuj Miasta
Zobacz więcej w osobnym artykule: Miasta Rumunii.Największe miasta Rumunii:
 |
 |
| Bukareszt | Jassy |
 |
 |
| Kluż-Napoka | Timişoara |
 |
 |
| Konstanca | Krajowa |
 |
 |
| Gałacz | Braszów |
 |
 |
| Ploeszti | Braiła |
 |
 |
| Oradea | Arad |
_-_Copia_edited.jpg&filetimestamp=20080826084314) |
 |
| Bacău | Piteşti |
| Miasto | Liczba ludności aglomeracja |
Okręg |
|---|---|---|
 Bukareszt |
2 000 000 2 600 000 |
miasto wydzielone, częściowo okręg Ilfov |
 Jassy |
321 000 403 000 |
Jassy |
 Kluż-Napoka |
318 000 353 000 |
Kluż |
 Timişoara |
315 000 360 000 |
Timiş |
 Konstanca |
311 000 444 000 |
Konstanca |
 Krajowa |
303 000 334 000 |
Dolj |
 Gałacz |
301 000 330 000 |
Gałacz |
 Braszów |
283 000 400 000 |
Braszów |
 Ploeszti |
250 500 328 000 |
Prahova |
 Braiła |
215 000 280 000 |
Braiła |
 Oradea |
205 000 260 000 |
Bihor |
 Arad |
182 000 226 000 |
Arad |
 Bacău |
180 000 273 000 |
Bacău |
 Piteşti |
171 000 221 000 |
Ardżesz |
edytuj Podział administracyjny
Zobacz więcej w osobnych artykułach: podział administracyjny Rumunii, okręgi w Rumunii.
Rumunia dzieli się na 41 okręgów (rum. judeţ, l.mn. judeţe) oraz jedno miasto wydzielone (rum. municipiu) – Bukareszt.
edytuj Rumuńskie krainy historyczne
Poza oficjalnym podziałem administracyjnym Rumunii na okręgi, tradycyjnie wydziela się także krainy historyczne, których symbole znajdują się na rumuńskim godle:
- Wołoszczyzna
- Mołdawia
- Dobrudża
- Banat
- Siedmiogród (Transylwania)
Nie przewiduje się nadania im w przyszłości jakichś form autonomii, samodzielności, itp., choć istnieją plany decentralizacji kraju i nowego podziału, tym razem na regiony. Los tych planów jest jednak niepewny w związku z niewielkim poparciem, jakie okazuje im społeczeństwo.
|
|||||||
|
||||||||||||||
|
|||||||
edytuj Gospodarka
Jest gospodarką przejściową od centralnie planowanej do rynkowej. Od 1991 roku gospodarka Rumunii jest prywatyzowana. W sektorze prywatnym wytwarzane jest prawie 70 procent PKB. Bezrobocie liczone dla całego kraju nie przekracza 10 proc., choć w niektórych regionach sięga nawet 60 proc. W 2005 roku Rumunię nawiedziła powódź, która wyrządziła straty w wysokości około 1 mld euro, obawiano się wtedy, że może to nawet opóźnić jej przystąpienie do Unii Europejskiej. Najważniejszymi gałęziami są górnictwo, hutnictwo i przemysł maszynowy. W Rumunii rozwija się także turystyka.
W pierwszym kwartale 2008 roku PKB wzrosło o 9%.
edytuj Kolej
Historia kolei w Rumunii w artykule Căile Ferate Române.
edytuj Kultura
Zobacz więcej w osobnym artykule: Kategoria:Kultura Rumunii.Nowoczesną literaturę rumuńską pod koniec XIX wieku rozwinął Mihai Eminescu.
edytuj Ludność
Według wyników spisu powszechnego z 2002 roku struktura etniczna ludności Rumunii przedstawia się następująco:
- Rumuni – 89,5%
- Węgrzy – 6,6%
- Romowie – 2,3%
- Ukraińcy – 0,3%
- Niemcy – 0,3%
- Rosjanie (Staroobrzędowcy) – 0,2%
- Turcy – 0,2%
Inne – 0,4% Dane dotyczące liczebności mniejszości narodowych mogą być jednak znacznie zaniżone.
edytuj Religie
- Prawosławni 87%
- Protestanci 6,8%
- Katolicy 5,6%
edytuj Tablice rejestracyjne
Rumuńskie tablice rejestracyjne mają białe tło i czarne znaki, a z boku – niebieski pasek z flagą Rumunii i literami RO. 2 pierwsze litery są kodem miejsca rejestracji (wyjątkiem jest Bukareszt, który ma kod B).
edytuj Zobacz też
- Muzyka rumuńska
- kalendarium historii Rumunii
- hymn państwowy, herb Rumunii, flaga Rumunii
- hospodarowie Mołdawii, hospodarowie Wołoszczyzny, królowie Rumunii
- Romanofonia
- System bankowy w Rumunii
edytuj Linki zewnętrzne
- Towarzystwo Polsko-Rumuńskie w Krakowie – informacje o kraju, regionach i górach, artykuły oraz eseje
- Rumunia w UE
- Rumunia w UE
|
||||||||||||||||
|
|||||||||||||
|
||||||||||||||||
|
|||||||||||
|
||||||||
| ||||||||||
