Ukraina (ukr. Україна, Ukrajina) – państwo położone w Europie Wschodniej. Graniczy od północy z Białorusią, od zachodu z Polską, Słowacją i Węgrami, od południa z Rumunią i Mołdawią oraz Morzem Czarnym, od północnego wschodu i wschodu z Federacją Rosyjską. Ukraina jest członkiem-założycielem ONZ oraz organizacji regionalnych i subregionalnych tj. Wspólnota Niepodległych Państw, OBWE, GUAM i Organizacja Państw Morza Czarnego. Jedynym skrawkiem Ukrainy w Azji jest wyspa Tuzła w cieśninie kerczeńskiej.
W ZSRR Ukraina (czyli Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka, w skrócie USRR) była po RFSRR drugą największą wg liczby ludności i potencjału gospodarczego republiką radziecką. Od deklaracji niepodległości w sierpniu 1991 roku Ukraina stanowi suwerenne państwo.
Spis treści |
edytuj Ustrój polityczny
Od proklamowania niepodległości 24 sierpnia 1991 roku Ukraina jest republiką parlamentarną. 8 grudnia 1991 wraz z Federacją Rosyjską i Białorusią podpisała porozumienie o utworzeniu Wspólnoty Niepodległych Państw. Zgodnie z konstytucją, uchwaloną VI 1996 przez Radę Najwyższą, głową państwa jest prezydent, wybierany w głosowaniu powszechnym na kadencję 5-letnią; najwyższym organem władzy państwowej jest jednoizbowy parlament – Rada Najwyższa Ukrainy, w której skład wchodzi 450 deputowanych, wybieranych w wyborach powszechnych na 5 lat (od 2006 roku, wcześniej kadencja trwała 4 lata); organem władzy wykonawczej jest rząd (Gabinet Ministrów), na jego czele stoi premier, powoływany przez Radę Najwyższą, na wniosek prezydenta. Na mocy konstytucji rząd jest podporządkowany bezpośrednio prezydentowi. 1 stycznia 2006 roku nabrała mocy prawnej nowa redakcja Konstytucji Ukrainy, która część uprawnień prezydenta przeniosła na rząd, zbliżając system władzy do polskiego, jednak nadal z mocniejszą pozycją głowy państwa. Niejednoznaczne, nieprzemyślane, a miejscami wzajemnie sprzeczne mechanizmy ustrojowe doprowadziły w następnych latach do sporów kompetencyjnych, a w rezultacie niemal paraliżu ukraińskich instytucji pańśtwowych [3].
edytuj Scena polityczna
Proces kształtowania się sceny partyjnej na Ukrainie można podzielić na kilka etapów:
- etap przedpartyjny – obejmuje lata funkcjonowania ZSRR. Jest to okres, w którym pojawiły się pierwsze inicjatywy społeczne o charakterze demokratycznym. Rok 1987 przyniósł protesty w gronie ukraińskiej inteligencji. Domagano się m.in. obowiązkowego nauczania języka ukraińskiego w szkołach i protestowano przeciwko zrusyfikowanym nazwom miejscowości. Etap ten charakteryzuje się powstaniem wielu formalnych proreformatorskich organizacji i stowarzyszeń, a także utworzeniem Ruchu na Rzecz Przebudowy, który był najpopularniejszą i najsilniejszą organizacją opozycyjną, gromadzącą bardzo szerokie spektrum ideowe;
- etap wielopartyjności – dla tego etapu najważniejsze są dwa wydarzenia. Pierwszym z nich jest przyjęcie w październiku 1989 r. przez Radę Najwyższą decyzji o bezpośrednich wyborach do rad wszystkich szczebli. Drugim jest ogłoszenie przez Ukrainę 24 sierpnia 1991 r. niepodległości. Zdemokratyzowana ordynacja wyborcza otwierała drzwi dla opozycji do legalnego przejęcia władzy;
- etap postkomunistyczny – to okres od ogłoszenia niepodległości do pierwszych wolnych wyborów w roku 1994. Cechuje go przede wszystkim kryzys tworzącego się systemu partyjnego spowodowany delegalizacją Komunistycznej Partii Ukrainy. Jej likwidacja spowodowała chaos, gdyż zniknął głęboki podział na komunistów i opozycję. Etap ten wyróżnił się także powstaniem znacznej ilości nowych partii. Chociaż partii politycznych było kilkadziesiąt, to żadna z nich nie miała ani poziomu liczebności, umożliwiającego utworzenie skutecznych organizacji partyjnych w terenie, ani poziomu popularności, umożliwiającego chociaż połowie potencjalnych wyborców znać partie i rozróżniać je między sobą, ani poziomu wpływu, pozwalającego frakcjom w parlamencie lub w lokalnych organach przedstawicielskich wpływać na tworzenie rządu lub struktur wykonawczych w terenie;
- etap strukturyzacji – rozpoczął się wyborami, które odbyły się 27 marca 1994 r. Przeprowadzone zostały według ordynacji większościowej, która nie sprzyjała tworzeniu stabilnej sceny politycznej.
edytuj Organizacja państwa
Głową państwa jest Prezydent Ukrainy. Władzą wykonawczą na Ukrainie jest Rząd Ukrainy z premierem, natomiast władzę ustawodawczą sprawuje parlament Ukrainy z przewodniczącym Rady na czele.
W Autonomicznej Republice Krymu występuje dodatkowo Rada Najwyższa Autonomicznej Republiki Krymu i rząd Autonomicznej Republiki Krymu.
W niższych jednostkach administracyjnych (obwody, miasta wydzielone) władze dzielą się na państwowe (obwodowa administracja państwowa, ukr. oбласна державна адміністрація, ОДА) i samorządowe (rada obwodowa, ukr. oбласнa радa). Taki sam podział występuje w rejonach.
|
|||||||||||||
edytuj Samorząd
Samorządy ukraińskie są jednostkami fasadowymi i niesamodzielnymi. Zadania przydzielone ukraińskim samorządom są obszerne, ale ich kompetencje i budżety bardzo ograniczone. Panuje pełna centralizacja, i nawet bieżące potrzeby mieszkańców są załatwiane dzięki subwencjom i dotacjom budżetu centralnego. Kompetencje samorządów często są wykorzystywane dla załatwiania prywatnych interesów, takich jak np. prywatyzacja ziemi czy wynajem lokali komunalnych. Decyzje władz samorządowych są tajne, i podejmowane za zamkniętymi drzwiami. Sesje samorządu mogą być tajne, jeżeli tak zadecydują radni. W regulaminach rad często spotyka się zapisy o konieczności zgłaszania udziału mieszkańca w sesji rady dzień przed sesją. Reforma samorządu ukraińskiego jest planowana od 10 lat, ale do marca 2010 nie podjęto żadnych ustaw dotyczących reformy.
|
|||||||||||||
edytuj Symbole państwowe
Flagą Ukrainy jest prostokąt podzielony na dwa poziome pasy: niebieski i żółty.
Oficjalnym godłem Ukrainy jest Tryzub (Trójząb), który faktycznie jest wizerunkiem "gołębicy" (symbol Ducha Świętego), który pojawił się po raz pierwszy na monetach bitych przez Włodzimierza Wielkiego. Godło występuje w odmianie małej jako herb państwowy. Znane są także projekty tzw. odmiany wielkiej herbu. Projekty te jednak jeszcze nie zostały oficjalnie zatwierdzone.
Sama nazwa Ukraina pojawiła się w litopysie z 1187 dla oznaczenia kresów Rusi[4].
edytuj Historia
 |
| To jest artykuł z cyklu Historia Ukrainy |
edytuj Początki państwowości
Napływ Słowian w dorzecze Dniepru i Dźwiny rozpoczął się w V lub VI w. n.e. Przez terytoria ruskie przebiegały szlaki handlowe łączące kraje Morza Bałtyckiego z Bizancjum i Bliskim Wschodem. Wyprawy handlowe Dźwiną, Dnieprem, Wołgą i Donem zetknęły podróżujących tędy kupców i wojowników normańskich z plemionami słowiańskimi.
Pierwszymi historycznymi władcami ruskimi byli prawdopodobnie Normanowie (książę Ruryk), którzy zgodnie z istniejącymi przekazami przybyli na ziemie ruskie przed 860. Założenie Nowogrodu Wielkiego przez Ruryka w 862 uważa się za początek historii Rusi. Ruryk zdołał skupić pod swymi rządami część Normanów, plemion wschodniosłowiańskich oraz plemion ugrofińskich i utworzył pierwsze znane państwo ruskie – Ruś Nowogrodzką. Ruryk był także założycielem dynastii Rurykowiczów, która sprawowała rządy na Rusi do 1598 roku.
Wyprawa następcy Ruryka, księcia nowogrodzkiego Olega Mądrego na Kijów (882) doprowadziła do zjednoczenia północnych i południowych księstw oraz powstania Rusi Kijowskiej. Była ona początkowo luźnym związkiem księstw, które do ok. 2. poł. XI w. zachowały szeroką autonomię. Książęta kijowscy Oleg (panujący do 912 lub 922) i Igor Rurykowicz (panujący w latach 912/922-945) podpisali z Bizancjum układy handlowe, które gwarantowały krajowi zyskowny handel.
Rządząca w latach 945-957 księżna Olga scentralizowała państwo, stworzyła podstawy trwałego porządku administracyjnego. Kolejny władca, syn Olgi, Światosław I podejmował odległe wyprawy wojenne, docierając na Krym i Kaukaz oraz na Bałkany. Ożeniony z siostrą cesarza bizantyjskiego Anną książę Włodzimierz I Wielki w 988 przyjął chrzest i uczynił z chrześcijaństwa oficjalną religię państwową. Włodzimierz także przyłączył do Rusi w 981 roku tzw. Grody Czerwieńskie.
Panujący w latach 1019-1054 Jarosław Mądry umocnił pozycję Cerkwi prawosławnej na Rusi Kijowskiej. Ustanowione przez niego zasady dziedziczenia tronu książęcego w oparciu o regułę senioratu nie zapobiegły rozpadowi politycznej jedności kraju.
edytuj Rozbicie dzielnicowe Rusi
W XII w. Ruś Kijowska podzieliła się na konkurujące ze sobą dzielnice. Na północy powstała Republika Nowogrodzka, na północnym zachodzie Księstwo Połockie, na południowym zachodzie Księstwo Halicko-Włodzimierskie. W centralnej części powstały księstwa: Kijowskie, Turowskie i Smoleńskie, na północnym wschodzie księstwa Rostowsko-Suzdalskie i Riazańskie, na południowym wschodzie Czernihowskie i Perejasławskie. Z czasem podział ten uległ jeszcze większemu rozdrobnieniu, przy czym książęta, którym udało się zawładnąć Kijowem byli w hierarchii feudalnej wyżej postawieni od pozostałych książąt i posługiwali się tytułem wielkiego księcia.
1169 książę włodzimiersko-suzdalski Andrzej I Bogolubski opanował Kijów uzyskując tym samym tytuł wielkiego księcia. Odmiennie od większości swoich poprzedników, nie przeniósł do tego miasta swej stolicy lecz po opanowaniu Kijowa osadzał tam podległych sobie książąt. Centrum swego państwa pozostawił Włodzimierz, który odtąd stał się stolicą wielkiego księstwa i przejął dominującą rolę Kijowa.
edytuj Najazd tatarski i jego konsekwencje
Po klęsce sił rusko-połowieckich w bitwie nad Kałką (1223) Batu-chan podbił wszystkie ziemie ruskie z wyjątkiem księstw Połockiego, Pińskiego i Republiki Nowogrodzkiej. Tatarzy nie przejęli bezpośrednich rządów w podbitych księstwach, ograniczając się do zatwierdzania kandydatów do tronów książęcych, w formie tzw. jarłyku wobec tzw. wielkich książąt , którzy z kolei pełnili funkcje zwierzchnie nad resztą książąt (z tytułem wielkiego księcia) i mieli prawo zwracania się o pomoc do chana. Tytuł wielkiego księcia był związany z obowiązkami podatkowymi (trybutem) wobec chanatu. Wielki książę był inkasentem daniny na rzecz chana, płacił ją osobiście i bezpośrednio i windykował z podległych książąt ruskich. Z tego powodu znaczna część Rusi zachodniej i centralnej poddała się w wieku XIV władzy Wielkiego Księstwa Litewskiego, uznając wielkiego księcia Litwy za mniej uciążliwego windykatora. W 1320 roku po klęsce poniesionej przez Księstwo Kijowskie w bitwie nad rzeką Irpieniem, Litwa uzależniła od siebie całą Kijowszczyzną. Z inicjatywy książąt litewskich Rurykowicze kijowscy zostali wkrótce na Ukrainie pozbawieni władzy, po czym emigrowali do Briańska a następnie Riazania. W XIII i XIV w. większość zachodnich księstw ruskich przeszła w strefę wpływów nabierającej znaczenia Litwy (zwłaszcza po rozbiorze Księstwa Halicko-Włodzimierskiego, stanowiącego dla Litwy przeciwwagę). Stąd rywalizacja pomiędzy książętami Rusi północnej (tzw. Rusi Zaleskiej – Włodzimierz nad Klaźmą, Twer, później Moskwa) a Wielkim Księstwem Litewskim i później , po Unii Lubelskiej Wielkiego Księstwa Moskiewskiego z Rzeczpospolitą Obojga Narodów.
W XIII wieku Księstwo halicko-włodzimierskie stało się , wobec zniszczenia Kijowa i centralnej Rusi drugim (obok państw tzw. Rusi Zaleskiej – Twer, Włodzimierz nad Klaźmą, Moskwa, Republika Nowogrodu) ważnym ruskim ośrodkiem państwowym, prowadzącym samodzielną politykę dynastyczną i zagraniczną, próbując prowadzić politykę zjednoczenia Rusi[5]. Książę halicko-włodzimierski Daniel został w 1254 koronowany w Drohiczynie przez nuncjusza papieskiego na króla Rusi. Był założycielem miasta Lwowa i związał się dynastycznie z Piastami mazowieckimi. Po roku 1340 Ruś Czerwona, (której część stanowiły Grody Czerwieńskie) – została wcielona do Korony Królestwa Polskiego na podstawie zapisu ostatniego księcia halicko-włodzimierskiego Bolesława Jerzego Trojdenowicza na rzecz wuja, Kazimierza Wielkiego. O ziemie Księstwa Halicko-Włodzimierskiego do końca XIV wieku trwały zatargi i wojny najpierw pomiędzy Koroną i sprzymierzonym z nią Królestwem Węgier a Wielkim Księstwem Litewskim (które zajęło w serii najazdów Wołyń i Podole kamienieckie, a pretendowało ze względów dynastycznych do całości terytorium księstwa), następnie pomiędzy Koroną a Królestwem Węgier. Konflikty o terytorium Księstwa Halicko-Włodzimierskiego zakończyły się po objęciu tronu polskiego przez Jagiełłę i jego małżeństwie z Jadwigą Andegaweńską[6]. Ostatecznym rezultatem był rozbiór księstwa pomiędzy Koronę a Wielkie Księstwo Litewskie (które zatrzymało Wołyń i Podole kamienieckie). Korona przejęła pozostałe terytorium Księstwa, zaś król Polski przyjął tytuł księcia Rusi, co podkreślało odrębny status wcielonych terytoriów. Terytorialne status quo utrzymało się do drugiej połowy XVI wieku.[7]
Po upadku Księstwa Halicko-Włodzimierskiego ( przeciwwagi wpływów litewskich) większość historycznych ziem Rusi Zachodniej i Centralnej, w tym Kijów, została w konsekwencji podporządkowana Wielkiemu Księstwu Litewskiemu (XIV wiek) – ich bezpośrednie wcielenie do struktury państwa nastąpiło dopiero po unii polsko-litewskiej (1385). Wielki książę moskiewski Dymitr Doński, po wygranej bitwie na Kulikowym Polu (1380) uwolnił się natomiast z zależności wobec Złotej Ordy.
edytuj Unia Lubelska i jej konsekwencje
W przededniu Unii lubelskiej (5 marca 1569), przy aprobacie litewskich posłów z Podlasia sejm koronny przegłosował włączenie (inkorporację) województwa podlaskiego do Korony Królestwa Polskiego. 26 maja 1569 do Korony włączono edyktem Zygmunta Augusta województwo wołyńskie, a 6 czerwca województwo kijowskie i województwo bracławskie. W tym samym czasie władcy Wielkiego Księstwa Moskiewskiego[8] przyjmując tytuł "Cara Wszechrusi" (nie uznawany przez Wielkie Księstwo Litewskie i Koronę) rozpoczęli rywalizację z Wielkim Księstwem Litewskim o władzę nad historycznymi ziemiami Rusi. W 1596 r. większość biskupów Cerkwi prawosławnej w granicach Rzeczypospolitej przyjęła zwierzchnictwo papieża w wyniku unii brzeskiej. Wobec oporu wiernych, za panowania Władysława IV została przywrócona autokefaliczna struktura Cerkwi prawosławnej w Rzeczypospolitej, a prawosławnym metropolitą Kijowa został Piotr Mohyła, a po jego śmierci Sylwester Kossów.
edytuj XVII-XIX wiek
W XVII w. doszło do serii powstań kozackich przeciwko Koronie, z których najpoważniejszym było powstanie, pod przewodnictwem Bohdana Chmielnickiego. Doprowadziło ono do ugody perejesławskiej i zajęcia lewobrzeżnej Ukrainy z Kijowem przez Rosję. Sicz Zaporoska została zlikwidowana przez carycę Rosji Katarzynę II Wielką w roku 1775, po zwycięskiej wojnie z Turcją. Tytuł hetmana wojsk kozackich przysługiwał od tamtej pory panującej rodzinie carskiej. Starszyzna kozacka została zrównana w prawach z szlachtą rosyjską (tzw. dworianstwem), a wolnych Kozaków zrównano w prawach z wolnymi chłopami rosyjskimi (tzw. kriepostniki).
W wyniku rozbiorów I Rzeczypospolitej Rosjanie zajęli obszary położone na zachód od Kijowa, Podole i Wołyń i prowadzili tam bezwzględną rusyfikację. Austriacy zajęli tzw. Galicję, gdzie stopniowo pozwalali na rozwój ukraińskich organizacji oświatowych, kulturalnych i ekonomicznych.
edytuj XX-XXI wiek
edytuj I wojna światowa
20 listopada 1917 na obszarze dawnych rosyjskich guberni: kijowskiej, podolskiej, wołyńskiej, czernihowskiej, połtawskiej, charkowskiej, katerynosławskiej, chersońskiej i taurydzkiej bez Krymu powstała w ramach federacji z Rosją Ukraińska Republika Ludowa. Państwo to przestało istnieć w 1920 r. w wyniku walk polsko-ukraińsko-bolszewickich.
24-25 grudnia 1917 r. w wyniku powstania robotniczego w Charkowie proklamowano drugą Ukraińską Republikę Ludową. Pierwszą stolicą państwa został Charków. W latach 1918-1922 na ziemiach dzisiejszej Ukrainy wybuchło powstanie anarchistów pod wodzą Nestora Machno, stłumione przez Armię Czerwoną.
Po pierwszej wojnie światowej, polsko-ukraińskich walkach i wojnie polsko-bolszewickiej, Galicja Wschodnia i Wołyń znalazły się w II Rzeczypospolitej, Ruś Podkarpacka weszła w skład Czechosłowacji, Besarabia i Bukowina – Rumunii, zaś pozostała, największa część współczesnej Ukrainy została jako jedna z republik radzieckich włączona do ZSRR.
edytuj Okres 1918 - 1939
Po przegranej przez Zachodnioukraińską Republikę Ludową wojnie część Ukraińców w Polsce zdecydowała się działać środkami pokojowymi na rzecz społeczności ukraińskiej (UNDO), jednak część wybrała zbrojny opór i działalność terrorystyczną (UWO, później OUN). Tę ostatnią podsycały represje (jak np. pacyfikacja Małopolski Wschodniej w 1930 roku) czy też nacisk polonizacyjny (np. akcja polonizacyjno-rewindykacyjna 1938 roku).
W 1932 centralnie sterowana polityka ekonomiczna spowodowała w ZSRR, a szczególnie w Ukraińskiej SRR klęskę głodu (wielki głód na Ukrainie), doprowadzając do śmierci znaczną liczbę (jak podają historycy od czterech do dziesięciu milionów) ukraińskich chłopów, zaś stalinowskie czystki wyniszczyły ukraińską, jak i polską inteligencję. W 1934 r. stolicę Ukrainy przeniesiono z Charkowa do Kijowa.
W wyniku paktu Ribbentrop-Mołotow we wrześniu 1939 zagarnięte przez Sowietów polskie tereny zostały włączone na dwa lata do Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej.
edytuj II wojna światowa
W czasie II wojny światowej zginęło tutaj ok. siedmiu milionów ludzi różnej narodowości. Część ukraińskich środowisk narodowych podejmowała wówczas próby ogłoszenia niepodległości (Akt odnowienia Państwa Ukraińskiego), jak również współpracy z Niemcami celem uzyskania autononomii bądź niepodległości Ukrainy (melnykowcy).
Po niepowodzeniu próby ogłoszenia niepodległości część działaczy OUN utworzyła partyzantkę – Ukraińską Powstańczą Armię, która toczyła walkę z partyzantką polską i radziecką, wojskami niemieckimi, a później z wojskami radzieckimi. UPA, wraz z OUN była inicjatorem ludobójstwa polskiej ludności cywilnej, na terenie obecnej zachodniej Ukrainy.
W 1944 władze radzieckie uznały, iż w czasie okupacji ludność tatarska na Krymie kolaborowała z najeźdźcami i zadecydowała o wysiedleniu Tatarów z Krymu. Główną akcję wysiedleńczą przeprowadzono 18 maja 1944. W miejsce Tatarów przybyli osadnicy rosyjscy. Wtedy też przeprowadzono wielką akcję zmiany nazw miejscowości na rosyjskie.
Po wojnie na mocy ustaleń jałtańskich do Ukraińskiej SRR zostały włączone wschodnie ziemie II Rzeczypospolitej, ze Lwowem.
W latach 1944–49 repatriowano z USSR do Polski około 790 tysięcy polskiej ludności, a w latach 1955-1959 – wysiedlono 76 tysięcy, natomiast z Polski do USRR wysiedlono około 500 tysięcy Ukraińców.
edytuj Okres powojenny
Po 1945 r. do Ukraińskiej SRR została włączona też Ruś Zakarpacka (Ukraina Zakarpacka). Jednym z przywódców ZSRR został w 1953 roku Rosjanin[9] Nikita Chruszczow, który doprowadził w trzechsetną rocznicę ugody perejesławskiej do przeniesienia Krymu z jurysdykcji RFSRR do USRR.
Ukraina, obok Rosji i Białorusi była jedną z trzech radzieckich republik związkowych posiadających prawo głosu w ONZ. Pod koniec lat 50., wskutek odwilży odrodził się ruch niepodległościowy.
W 1954, w trzechsetną rocznicę ugody perejasławskiej Krym został włączony w granice Ukraińskiej SRR.
26 kwietnia 1986 r. w ukraińskiej elektrowni atomowej w Czarnobylu doszło do jednej z największych na świecie katastrof atomowych. 12 lutego 1991 r., tuż przed rozwiązaniem ZSRR, na obszarze Ukrainy utworzono Krymską ASRR. 8 grudnia 1991 zawarto układ białowieski. Traktat ten głosił, że ZSRR jako podmiot prawa międzynarodowego i byt geopolityczny przestał istnieć, a na jego miejsce już suwerenne kraje powołują Wspólnotę Niepodległych Państw. Układ podpisali ze strony Ukrainy – Leonid Krawczuk, Rosji – Borys Jelcyn i Białorusi – Stanisław Szuszkiewicz.
edytuj Niepodległa Ukraina
- 1991 – Ukraina uzyskuje niepodległość, prezydentem zostaje Leonid Krawczuk,
- 1994 – wybory prezydenckie wygrywa Leonid Kuczma,
- 1999 – Kuczma ponownie wybrany na prezydenta,
- 2002 – wybory parlamentarne wygrywa Blok "Nasza Ukraina", ugrupowanie Wiktora Juszczenki,
- 2004/2005 – wybory prezydenckie, pomarańczowa rewolucja, Wiktor Juszczenko wybrany prezydentem,
- 2006-2007 – wybory, zwycięstwo Partii Regionów, premierem zostaje Wiktor Janukowicz, konflikt między prezydentem a premierem i kryzys polityczny zakończony przedterminowymi wyborami, na czele rządu staje Julia Tymoszenko.
- 2008 - kolejny kryzys polityczny
- 2010 - wybory prezydenckie, w których zwycięża Wiktor Janukowicz. Dymisja rządu Tymoszenko. Nowym premierem zostaje Mykoła Azarow.
edytuj Geografia
Krajobraz Ukrainy składa się głównie ze stepów i wyżyn, na zachodzie rozciągają się Karpaty, a na Krymie – Góry Krymskie.
- Stolicą Ukrainy jest od 1934 r. Kijów. Inne duże miasta: Charków, Dniepropietrowsk, Donieck, Odessa, Zaporoże, Lwów, Krzywy Róg, Mariupol, Łuhańsk
- Łączna długość granic: 7 340 km
- Najwyższy punkt: Howerla 2061 m n.p.m.
- Najniższy punkt: Morze Czarne 0 m
edytuj Klimat
Znaczna część Ukrainy jest położona w zakresie klimatu umiarkowanego kontynentalnego, natomiast południe (na przykład Krym) – morskiego. Obszar kraju znajduje się najczęściej pod wpływem polarnomorskich i polarnokontynentalnych mas powietrza. Bilans promieniowania jest tu dodatni i wynosi na północy 35 kcal/cm², a na południu 50 kcal/cm². Najbardziej charakterystyczną cechą klimatu Ukrainy jest jego wzrastający z zachodu na wschód kontynentalizm termiczny. W związku z tym roczne amplitudy temperatury powietrza wahają się od 25 °C we Lwowie do 30 °C w Starobielsku. Na terenie kraju przeważa również kontynentalny rozkład opadów z maksimum w ciepłym okresie roku. Roczna suma opadów maleje z północnego zachodu (600 mm) na południowy wschód (400 mm).
edytuj Gleby
W północnej cześć kraju największy obszar zajmują gleby bielicoziemne. W lasach spotyka się szare gleby leśne. Na bagnach wykształciły się gleby bagienne i torfowo-bagienna. Dominującym typem gleb są czarnoziemne zajmujące ok. 60% kraju co stanowi blisko 40% światowych zasobów tego typu gleb. Występują one w strefie stepu i lasostepu. W północnej części lasostepu największą powierzchnię zajmują czarnoziemu ubogie w próchnicę (4-5%). Natomiast w południowej jego części rozwinęły się czarnoziemy o zawartości próchnicy 6-6,5%. Niską zawartością próchnicy charakteryzują się także czarnoziemy leżące w północnej części stepu (3-4%). Południową cześć Niziny Czarnomorskiej i Krymu zajęte są przez gleby ciemnokasztanowe. Na Nizinie Zakarpackiej dominującym typem są kwaśne gleby brunatne. W Górach Krymskich zaznacza się różnica w pokrywie glebowej związana z ekspozycją stoków – stoki północne pokryte są szarymi glebami leśnymi, a południowe czerwonoziemami. Obszary zasolone zajmują na Ukrainie 330 tys. ha. Najwięcej tego typu gleb występuje w autonomicznej republice Krymu oraz w obwodach: chersońskim, dniepropietrowskim i ługańskim.
edytuj Podział administracyjny
Terytorium Ukrainy w I rzędzie dzieli się na 24 obwody (odpowiednik województw, ukr. oблacть (IPA: oblast')) + 2 miasta wydzielone (Kijów i Sewastopol) oraz 1 republikę autonomiczną (Autonomiczną Republikę Krymu) posiadającą własną konstytucję i rząd. W II rzędzie Ukraina dzieli się na 492 rejony (odpowiednik powiatów, ukr. pайон (IPA: rajon)).
edytuj Dni świąteczne na Ukrainie
- 1 stycznia – Nowy Rok
- 7 stycznia – Boże Narodzenie (prawosławne oraz greckokatolickie)
- 8 marca – Międzynarodowy Dzień Kobiet
- 1 maja (2) – Dni Międzynarodowego Święta Pracy
- 9 maja – Dzień Zwycięstwa
- 28 czerwca – Dzień Konstytucji Ukrainy
- 24 sierpnia – Dzień Niepodległości Ukrainy
edytuj Demografia
| (2008) | |
| Liczba ludności | 45 994 287 |
| Ludność wg wieku | |
| 0-14 lat | 13,9% (chłopcy 3 277 905 dziewczęta 3 106 012) |
| 15-64 lat | 70% (mężczyźni 15 443 818 kobiety 16 767 931) |
| ponad 64 lata | 16,1% (mężczyźni 2 489 235 kobiety 4 909 386) |
| Wiek (mediana) | |
| W całej populacji | 39,4 lat |
| Mężczyzn | 36,1 lat |
| Kobiet | 42,5 lat |
| Przyrost naturalny | -0.651% |
| Współczynnik urodzeń | 9,55/1000 mieszkańców |
| Współczynnik zgonów | 15,93 /1000 mieszkańców |
| Współczynnik migracji | -0,12 migrantów/1000 mieszkańców |
| Ludność według płci (mężczyzn/kobietę) | |
| przy narodzeniu | 1,06 |
| poniżej 15 lat | 1,06 |
| 15-64 lat | 0,92 |
| powyżej 64 lat | 0,51 |
| w całej populacji | 0,86 |
| Umieralność noworodków (śmiertelnych/1000 żywych) | |
| W całej populacji | 9,23 |
| płci męskiej | 11,48 |
| płci żeńskiej | 6,85 |
| Oczekiwana długość życia | |
| W całej populacji | 68,6 lat |
| Mężczyzn | 62,24 lat |
| Kobiet | 74,24 lat |
| Rozrodczość | 1,25 urodzin/kobietę |
| Współczynnik dorosłych z HIV/AIDS | 1,4% (2003) |
| Liczba osób żyjących z HIV/AIDS | 360 000 (2001) |
| Współczynnik dorosłych z HIV/AIDS | 360 000 (2001) |
| Liczba zmarłych na HIV/AIDS | 20 000 (2003) |
Ludność miejska: 72%
edytuj Narodowości
- Ukraińcy – 77,8%
- Rosjanie – 17,3%
- Białorusini – 0,6%
- Mołdawianie – 0,5%
- Tatarzy Krymscy – 0,5%
- Bułgarzy – 0,4%
- Polacy – 0,3%
- Żydzi – 0,2%
- pozostali – 2,4%
78% mieszkańców deklaruje narodowość ukraińską. Jedynie 67% deklaruje, że posługuje się językiem ukraińskim, choć odsetek ten zwiększa się od momentu ogłoszenia niepodległości.
Język ukraiński zdecydowanie dominuje w życiu codziennym zachodniej części kraju, a na Ukrainie środkowej oraz w stołecznym Kijowie jest on używany równolegle wraz z rosyjskim. Z kolei wśród ludności Ukrainy wschodniej, południowej oraz Krymu wyraźnie przeważa rosyjski.
Ludność południowo-wschodniej Ukrainy pozostaje głęboko zrusyfikowana, dominuje wśród niej przeświadczenie, iż Ukraińcy i Rosjanie są częścią jednej wspólnoty cywilizacyjnej, a w interesie obu narodów leży ścisła współpraca. Mieszkańcy Ukrainy środkowej i – zwłaszcza – zachodniej podkreślają swoją odrębność kulturowo-cywilizacyjną od Rosjan. Silne są wśród nich tendencje proeuropejskie, ale także nacjonalistyczne.
edytuj Struktura wyznaniowa
50% deklaruje się jako wierzący, w tym[10]:
- Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Kijowskiego – 50,4%, głównie w środkowych regionach kraju
- Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Moskiewskiego – 26,1%, głównie na wschodzie kraju
- Ukraińska Cerkiew greckokatolicka – 8%, niemal w całości na zachodzie kraju
- Ukraiński Autokefaliczny Kościół Prawosławny – 7,2%
- Kościół rzymskokatolicki – 2,2%
- Judaizm – 0,6%
- inne – 3,2%
edytuj Miasta
Wykaz największych ukraińskich miast
| Lp. | Nazwa | nazwa ukraińska | liczba mieszkańców (2005) |
|---|---|---|---|
| 1. | Kijów | Київ | 2 660 401 |
| 2. | Charków | Харків | 1 464 740 |
| 3. | Dniepropetrowsk | Дніпропетровськ | 1 032 816 |
| 4. | Odessa | Одеса | 1 007 131 |
| 5. | Donieck | Донецьк | 999 975 |
| 6. | Zaporoże | Запоріжжя | 799 348 |
| 7. | Lwów | Львів | 733 728 |
| 8. | Krzywy Róg | Кривий Ріг | 696 667 |
| 9. | Mikołajów | Миколаїв | 509 011 |
| 10. | Mariupol | Маріуполь | 482 440 |
| 11. | Ługańsk | Луганськ | 452 789 |
| 12. | Makiejewka | Макіївка | 375 992 |
| 13. | Winnica | Вінниця | 360 241 |
| 14. | Symferopol | Сімферополь | 341 599 |
| 15. | Sewastopol | Севастополь | 340 353 |
| 16. | Chersoń | Херсон | 319 278 |
| 17. | Połtawa | Полтава | 309 960 |
| 18. | Czernihów | Чернігів | 300 497 |
| 19. | Czerkasy | Черкаси | 293 271 |
| 20. | Sumy | Суми | 282 198 |
| 21. | Gorłówka | Горлівка | 279 061 |
| 22. | Żytomierz | Житомир | 277 875 |
| 23. | Chmielnicki | Хмельницький | 255 902 |
| 24. | Dnieprodzierżyńsk | Дніпродзержинськ | 249 530 |
| 25. | Kirowohrad | Кіровоград | 248 367 |
edytuj Gospodarka
Ukraina była najważniejszą po Rosji republiką Związku Radzieckiego. Wartość produkcji Ukrainy czterokrotnie przewyższała produkcję następnej w kolejności republiki. Żyzne ukraińskie czarnoziemy dawały ponad 25% rolniczej produkcji Związku Radzieckiego. Stąd pochodziły też znaczące ilości mięsa, mleka, zboża i warzyw przeznaczone dla innych republik. Analogicznie, przemysł ciężki Ukrainy dostarczał wyposażenie i surowce do ośrodków przemysłowych i wydobywczych pozostałych republik. Aktualnie Ukraina zależna jest od importu energii, zwłaszcza gazu ziemnego.
Krótko po rozpadzie Związku Radzieckiego rząd Ukrainy uwolnił większość cen i ustanowił prawne zasady prywatyzacji, ale opór w kołach rządowych spowodował zaniechanie reform i doprowadził do pewnego uwstecznienia. W latach 1992-1999 produkcja spadła o 40% poniżej poziomu produkcji z 1991. Swobodna polityka monetarna doprowadziła pod koniec 1993 r. do hiperinflacji. Od wyboru na prezydenta w 1994 Leonid Kuczma wprowadził reformy gospodarcze, zaprowadził dyscyplinę finansową i starał się o zniesienie kontroli cen i handlu zagranicznego.
Kryzys finansowy w Rosji roku 1998, spowodował gwałtowny spadek eksportu oraz popytu krajowego, niwecząc tym samym nadzieje Ukrainy na przewidywany, po raz pierwszy od uzyskania niepodległości, wzrost gospodarczy. W 1999 produkcja nadal zmniejszała się nieznacznie. Rząd nie był też w stanie zmniejszyć olbrzymich zaległości w wypłatach pensji oraz rent i emerytur.
Ukraina jest największym – po Rosji – krajem europejskim (604 tys. km²). Blisko 46 milionów mieszkańców powoduje, iż jest to rynek o dużym potencjale. Od 2000 r. Ukraina jest w fazie dynamicznego wzrostu (5%-6% wzrostu PKB średniorocznie). W 2002 r. PKB wzrosło o 4,6%, w 2003 r. – o 8,5%.
5 lutego 2008 roku zakończyły się negocjacje o członkostwo tego państwa w WTO[11]. 16 maja 2008 roku Ukraina oficjalnie została członkiem WTO.
Słabe strony gospodarki ukraińskiej:
- Wolne tempo prywatyzacji i wielu reform rynkowych,
- Brak stabilności i przejrzystości ustawodawstwa,
- Wysokie oprocentowanie kredytów konsumpcyjnych,
- Niesprzyjający klimat inwestycyjny, o czym świadczy niski nadal poziom inwestycji zagranicznych (6,7 mld USD na 1 I 2004 r.),
- Brak stabilności produkcji rolnej (wzrost o ok. 10% w 2001 r., 1,9% w 2002 r. i gwałtowny spadek o ponad 10% w 2003 r., spowodowany niskimi zbiorami zbóż).
Gospodarka ukraińska opiera się głównie na przemyśle metalurgicznym (ok. 23% produkcji przemysłowej), spożywczym (18%), maszynowym (ok. 12%) i wydobywczym (ok. 11%). Wpływy z eksportu surowców i nisko przetworzonych wyrobów metalowych dostarczają ok. 70% wpływów do budżetu.
Polska zajmuje 7. miejsce (ok. 3,5%) w eksporcie ukraińskim i 3. miejsce (ok. 3,2%) w imporcie.
Główni inwestorzy zagraniczni na Ukrainie to: Stany Zjednoczone, Cypr, Wielka Brytania, Holandia i Rosja.
Ogólna wartość bezpośrednich inwestycji zagranicznych – ok. 6,7 mld USD (dane na 1 I 2004 r.). Polska zainwestowała na Ukrainie ponad 153 mln. USD. Wartość ukraińskich inwestycji w Polsce z kolei przekroczyła 300 mln USD (Huta Częstochowa, FSO, Stocznia Gdańsk).
Ukraina jest uznawana przez Unię Europejską i Stany Zjednoczone za państwo o gospodarce rynkowej.[12]
edytuj Statystyki makroekonomiczne
| Dane statystyczne na rok 2007 | |
| struktura zatrudnienia | rolnictwo 25%, przemysł 20%, usługi 55% |
| - PKB - wzrost PKB - PKB per capita |
320,1 mld USD 7,3% 6,900 USD (link) (przy zachowaniu parytetu siły nabywczej) |
| udział w strukturze PKB | rolnictwa 9,1%, przemysłu 32,3%, usług 58,7% |
| budżet | dochody ok. 43,54 mld. USD wydatki ok. 45,06 mld USD |
| inflacja | 12,8% |
| dług publiczny | 11,7% PKB |
| dług zewnętrzny | 69,19 mld USD |
| rezerwy złota i dewizy | 32,48 mld USD |
| siła robocza | 21,58 miliona ludzi |
| ludność żyjąca poniżej ubóstwa | 37,7% (2003) |
| bezrobocie | 2,3% Duża liczba niezarejestrowanych bezrobotnych. MOP szacuje bezrobocie na 7% (2008) |
| inwestycje | 26,3% PKB |
| Tempo wzrostu produkcji przemysłowej | 6% |
| źródła energii | paliwa kopalne: 52%, energia wodna: 5,9%, energia atomowa: 42,1% |
| elektryczność (2006) | – produkcja: 192,1 miliardów kWh – konsumpcja: 181,9 miliardów kWh |
| ropa (2006) | – produkcja: 90 400 bar/dzień – konsumpcja: 286 600 bar/dzień |
| gaz ziemny (2006) | – produkcja: 20,85 miliardów m³ – konsumpcja: 73,94 miliardów m³ |
| eksport (najważniejsi partnerzy) (2006) |
Rosja: 21,4% Turcja: 7,1% Włochy: 6,3% Stany Zjednoczone: 4,1% |
| import (najważniejsi partnerzy) (2006) |
Rosja: 28,3% Niemcy: 11,7% Polska: 7,6% Chiny: 7% Turkmenistan: 5,7% |
| struktura użytkowania ziemi | grunty orne 58% użytki zielone 12% lasy 17% pozostałe 13% |
- Średnia płaca w marcu 2008 wynosiła równowartość ok. 344 USD (1702 hrn). Największe płace są w obwodach kijowskim, dniepropietrowskim i donieckim.
- Wskaźnik produkcji przemysłowej spadł w 2008 roku o 3,1% i o -28,4% w pierwszych 9 miesiącach 2009 roku[13].
- W 2008 roku realna zmiana PKB wyniosła +2,1%, ale wg danych za trzeci kwartał 2009 roku odnotowano spadek o 15,9%[13]
- Niestabilny kurs hrywny. 5 listopada 2008 roku kurs USD/UAH wynosił 5,825, zaś 5 listopada 2009 roku 8,23 (wzrost o około 41%) [14]. Obserwowana jest również deprecjacja kursu hrywny wobec polskiego złotego. Między 6 listopada 2008 a 6 listopada 2009 roku złoty umocnił się względem hrywny o 29,03% [15].
- Inflacja w 2008 roku (r/r) wyniosła 25,20% i była jedną z najwyższych na świecie (214 miejsce na 222 notowane państwa)[16]
- W 2009 roku zanotowało załamanie w imporcie i eksporcie towarów i usług.[13]
edytuj Inflacja
Inflacja w 2007 r. wyniosła 17%. Prognoza na 2008 r.:
- 9,6% – według ustawy budżetowej na 2008 r.,
- 13,8% – według Banku Światowego,
- 14,8% – według Narodowego Banku Ukrainy[17].
W lipcu 2008 Bank Światowy skorygował prognozy wysokości wskaźnika inflacji do następujących wartości:
edytuj Inwestycje zagraniczne
Struktura branżowa inwestycji zagranicznych na Ukrainie:
- 49,8% – przemysł spożywczy, metalurgiczny, chemiczny i petrochemiczny,
- 15% – handel,
- 7,9% – finanse,
- 7,9% – transport.
edytuj Rankingi i współpraca międzynarodowa
edytuj Ukraina w rankingach międzynarodowych
edytuj Członkostwo w organizacjach międzynarodowych
edytuj Stosunki polsko-ukraińskie
Polska była pierwszym krajem, który uznały niepodległość Ukrainy w dniu 2 grudnia 1991[19].
Dzisiejszy Lwów i Kijów to miasta bliźniacze Krakowa. Przed II wojną światową Lwów i Kraków były głównymi ośrodkami nauki i kultury w Polsce.
W 2006 roku rząd Rosji zakazał importu polskiego mięsa, niedługo potem Ukraina także przyjęła podobne kroki, co odebrane zostało w Polsce jako akt nieprzyjazny i wykonany na polecenie Moskwy.
Ważnym historycznym wydarzeniem będzie organizacja na Ukrainie (wraz z Polską) Mistrzostw Europy w piłce nożnej w 2012 roku. Będzie to pierwsza tych rozmiarów impreza sportowa zorganizowana we wschodniej części Europy.
Od stycznia 2009 między portem lotniczym w Pyrzowicach (Katowice) a portem lotniczym Kijów-Boryspol funkcjonuje tanie połączenie lotnicze linii Wizz Air. Znacznie ułatwia i przyspiesza (podróż pociągiem z Warszawy do Kijowa trwa niemal dobę) ono możliwość podróżowania pomiędzy Polską i Ukrainą. Najtańszy lot można wykonać już za około 70 złotych[20].
Przypisy
- ↑ Dane na 1 listopada 2009 roku za: ukrstat.gov.ua, Total population, as of January 1, 2009 (ang.). [dostęp 21 czerwca 2009].; CIA The World Factbook szacuje liczbę ludności Ukrainy na 45 994 287 [1]; World Gazetteer szacuje liczbę ludności Ukrainy w 2008 roku na ok. 46 396 212 [2]
- ↑ 2,0 2,1 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2008 (źródło: IMF)
- ↑ Adam Eberhardt, Rewolucja, której nie było. Bilans pięciolecia „pomarańczowej” Ukrainy, 30.11.2009, Ośrodek Studiów Wschodnich
- ↑ K. Grunberg, B. Sprengel -"Trudne sąsiedztwo. Stosunki polsko-ukraińskie w X-XX wieku"
- ↑ Szersze zamiary w tym zakresie (w tym zajęcie Kijowa) zostały pokrzyżowane przez opór Złotej Ordy i Wielkiego Księstwa Litewskiego.
- ↑ Z pretensji dynastycznych królów Węgier do Rusi Czerwonej zostało w w. XVIII wywiedzione uzasadnienie udziału Austrii w rozbiorach Polski – i następnie – nazwa kraju koronnego Austro-Węgier – Galicja (dokładnie Galicja i Lodomeria – księstwo halickie i włodzimierskie).
- ↑ Z drobnymi modyfikacjami w w. XV – wcieleniu lenn książąt mazowieckich (Bełz, Włodzimierz i Podola kamienieckiego ( za Zbruczem) do Korony.
- ↑ Po raz pierwszy Iwan IV Groźny
- ↑ Біографія Хрущова (ukr.)
- ↑ CIA The World Factbook https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/up.html
- ↑ Stan negocjacji Ukrainy z WTO
- ↑ US Grants Ukraine Market Economy Status
- ↑ 13,0 13,1 13,2 kiev.trade.gov.pl: Podstawowe wskaźniki makroekonomiczne Ukrainy (pol.). [dostęp 2010-03-10].
- ↑ finance.yahoo.com: USD/UAH (UAH=X) (ang.). [dostęp 2009-11-06].
- ↑ bankier.pl: UAH - Ukraina (pol.). [dostęp 2009-11-06].
- ↑ cia.gov: Ukraine (ang.). [dostęp 2009-11-07].
- ↑ Прилуцький погляд на український бюджет - 6 Лютого 2008 - Всеукраїнська тижнева газета "Сіверщина"
- ↑ http://siteresources.worldbank.org/INTUKRAINE/Resources/Macro_update_eng.pdf
- ↑ [3] [4] [5] [6]
- ↑ źródło: book.wizzair.com
Grafiki i media na Wikimedia Commons
Cytaty w Wikicytatach
Wiadomości na Wikinewsedytuj Zobacz też
edytuj Linki zewnętrzne
- Ukraina w katalogu Open Directory Project
Urzędy centralne:
|
||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
